به گزارش پایگاه خبری تحلیلی «تهران نیوز»، در روزگاری که هنوز خبری از موتورهای صنعتی و برق نبود، نیروی آب یکی از مهم‌ترین منابع انرژی برای به حرکت درآوردن ابزارهای تولیدی به شمار می‌رفت. در شهرستان فیروزکوه، با توجه به وجود رودخانه‌ها و جریان‌های دائمی آب در مناطق کوهستانی، آسیاب‌های آبی شکل گرفتند و به یکی از ارکان اصلی اقتصاد محلی تبدیل شدند.

آسیاب‌های آبی فیروزکوه نه‌تنها محل تولید آرد برای تأمین نیاز غذایی مردم بودند، بلکه بخشی از ساختار اجتماعی و اقتصادی روستاها و محله‌های قدیمی را نیز شکل می‌دادند. بقایای این آسیاب‌ها امروز روایتگر دوره‌ای از تاریخ تولید و خودکفایی در این منطقه هستند.

فیروزکوه؛ بستر طبیعی برای شکل‌گیری آسیاب‌های آبی

فیروزکوه به دلیل قرارگیری در منطقه‌ای کوهستانی و برخورداری از رودخانه‌ها و چشمه‌های متعدد، بستر مناسبی برای احداث آسیاب‌های آبی داشته است. جریان دائمی آب در برخی نقاط، امکان بهره‌گیری مستمر از نیروی آن را فراهم می‌کرد.

در گذشته، کشاورزی در روستاهای اطراف فیروزکوه رواج داشت و محصولاتی همچون گندم و جو کشت می‌شد. برای تبدیل این محصولات به آرد، وجود آسیاب ضروری بود و به همین دلیل، آسیاب‌های آبی در نزدیکی منابع آب ساخته می‌شدند تا با کمترین هزینه انرژی، بیشترین بازدهی را داشته باشند.

سازوکار فنی؛ مهندسی ساده اما کارآمد

آسیاب‌های آبی فیروزکوه بر پایه اصولی ساده اما دقیق مهندسی ساخته می‌شدند. آب از طریق کانال‌هایی هدایت شده و با فشار به پره‌های چرخ آسیاب برخورد می‌کرد. این چرخش، سنگ‌های آسیاب را به حرکت درمی‌آورد و فرآیند خرد کردن دانه‌ها انجام می‌شد.

بخش عمده‌ای از سازه آسیاب با سنگ و ملات مقاوم ساخته می‌شد تا در برابر رطوبت و فشار آب دوام بیاورد. طراحی مسیر ورود و خروج آب به گونه‌ای بود که علاوه بر ایجاد نیروی کافی، از هدررفت آب نیز جلوگیری شود. این سیستم نشان‌دهنده شناخت دقیق مردم منطقه از ظرفیت‌های طبیعی و استفاده بهینه از آن‌هاست.

نقش اقتصادی و اجتماعی آسیاب‌ها

آسیاب‌های آبی تنها کارگاه‌های تولید آرد نبودند؛ آن‌ها به مراکز مهم اقتصادی و اجتماعی تبدیل شده بودند. کشاورزان از روستاهای اطراف محصول خود را برای آسیاب کردن به این مکان‌ها می‌آوردند و همین رفت‌وآمدها باعث شکل‌گیری ارتباطات اجتماعی میان ساکنان می‌شد.

در بسیاری از موارد، مالکیت آسیاب‌ها به‌صورت مشارکتی یا وقفی بود و درآمد حاصل از آن صرف امور عمومی یا معیشت خانوارها می‌شد. آسیابان نیز در ساختار اجتماعی روستا جایگاهی ویژه داشت، چرا که فعالیت او نقشی مستقیم در تأمین قوت روزانه مردم ایفا می‌کرد.

جایگاه تاریخی در تحولات معیشتی منطقه

پیش از ورود فناوری‌های مدرن و آسیاب‌های برقی، آسیاب‌های آبی مهم‌ترین ابزار فرآوری غلات بودند. این سازه‌ها به‌ویژه در دوره‌هایی که راه‌های ارتباطی دشوار بود و دسترسی به مراکز شهری محدود می‌شد، نقشی حیاتی در خودکفایی روستاها ایفا می‌کردند.

در فیروزکوه که زمستان‌های طولانی و شرایط سخت اقلیمی وجود داشت، ذخیره آرد برای ماه‌های سرد اهمیت فراوانی داشت و آسیاب‌های آبی به‌طور مداوم فعال بودند. از این رو، این بناها بخشی جدایی‌ناپذیر از چرخه زندگی و معیشت مردم منطقه به شمار می‌رفتند.